گسترش شهرنشینی و تغییر شرایط هیدرولوژیک طبیعی آبراهه ها احتمال وقوع سیلاب را افزایش می دهد. تحقیق حاضر جهت پهنه بندی خطر سیلاب در محدوده شهر ایلام و تعیین محدوده های بحرانی بافت شهری در برابر سیلاب با استفاده از روش AHP و GIS صورت گرفته است. برای این منظور پارامترهای شماره منحنی، ارتفاع، فاصله از آبراهه، زمین شناسی، کاربری اراضی، جمعیت، شیب، خاکشناسی، تراکم ساختمان، بافت فرسوده و تجمع جریان به عنوان پارامترهای تأثیرگذار در خطر سیلاب شهر ایلام انتخاب و وزن دهی این پارامترها در محیط نرم افزار Expert Choice انجام شد. سپس نتایج حاصل از این نرم افزار به محیط نرم افزار GIS منتقل و نقشه پهنه بندی خطر سیلاب در محدوده موردنظر تهیه گردید. نقشه پهنه بندی خطر سیلاب نشان می دهد که مناطق با خیلی خطر کم 8/0 درصد، مناطق با خطر کم 5/8 درصد، مناطق با خطر متوسط 6/49 درصد، مناطق با خطر زیاد 54/32 درصد و مناطق با خطر خیلی زیاد 56/8 درصد از مساحت حوزه آبخیز شهر ایلام را تشکیل می دهند. همچنین ناحیه مرکزی شهر بیشترین خطر و احتمال وقوع سیلاب را دارد که علت این امر تراکم زیاد جمعیت و مناطق مسکونی در این ناحیه و نزدیکی آن به مسیل و تراکم بافت فرسوده و قدیمی آن می باشد. بنابراین، با بررسی نتایج حاصل از نرم افزار Expert Choice می توان مؤثرترین عوامل در بروز خطر سیلاب را شناسایی و با اولویت بندی آنها، راهکارهای مدیریتی را معطوف به برطرف کردن یا کاهش تأثیر این عوامل کرد.

زمینه و هدف: سالانه در نقاط مختلف جهان، جان و مال بسیاری از مردم در اثر وقوع سیل به مخاطره می افتد. تغییرات کاربری اراضی، افزایش شهرنشینی، ساخت و سازهای غیر اصولی، سیستم فاضلاب قدیمی و توسعه اراضی غیر قابل نفوذ در مناطق شهری اثرات مهمی دروقوع این خطر دارند، لذا به منظور مدیریت مناطق شهری، انجام اقدامات امدادی و اولویت بندی مناطق جهت رفع مشکل سیلاب، باید مناطقی که بیش تر دچار مشکل می شوند مشخص شوند. روش بررسی: چندین معیار روی سیلاب شهری موثرند و در ایجاد سیلاب شهری نقش دارند که در تحلیل آسیب پذیری مناطق شهری دربرابر سیلاب باید در نظر گرفته شوند. یکی از روش هایی که با دقت کافی و با استفاده از اطلاعات موجود می توان پتانسیل مناطق تحت خطر را مشخص کرد استفاده از روش تصمیم گیری چند متغیره (MCDA) است که در این مطالعه برای تعیین پتانسیل خطر سیلاب در شهرک امام علی (ع) شهر مشهد استفاده شد. برای این منظور از شش لایه اطلاعاتی شامل لایه فاصله از کانال، شیب، کاربری اراضی، تراکم زهکشی، شیب کانال اصلی و ارتفاع استفاده گردید. پس از تشکیل ماتریس مقایسه زوجی برای لایه های ذکر شده، وزن لایه ها با استفاده از دانش متخصصان و کارشناسان منطقه تعیین گردید و در نهایت نقشه مناطق مستعد خطر سیلاب تهیه گردید. یافته ها: نقشه پتانسیل خطر بدست آمده نشان داد که 2/8 درصد از منطقه که در نزدیکی خروجی حوضه و در اطراف کانال اصلی قرار دارند، دارای پتانسیل خطر بیش تری هستند. نتیجه گیری: نتایج و بررسی های میدانی نشان داد روش تصمیم گیری چند متغیره روشی دقیق و مناسب برای پهنه بندی خطر سیلاب شهری می باشد و با استفاده از این روش می توان مناطقی که دارای خطر آبگرفتگی بیش تری هستند مشخص کرد.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

وقوع سیلاب به عنوان یکی از مهم ترین مخاطرات محیطی با اثرگذاری بالا در عرصه های شهری محسوب شده که محیط، انسان و دارایی های انسانی را به صورت دائمی مورد تهدید قرار می دهد. در این پژوهش با استفاده از مدل تحلیل سلسله مراتبی، منطق فازی و تلفیق آن با امکانات سیستم اطلاعات جغرافیایی، پدیده سیلاب در شهر لامِرد در جنوب استان فارس مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. برای ریز پهنه بندی خطر سیلاب از 8 معیار تاثیرگذار در سیل خیزی شهر لامرد شامل معیارهای طبیعی(فاصله از آبراهه، زمین شناسی، شیب) و انسانی(شبکه معابر، پل های شهری، کاربری های مسکونی، کاربری های کشاورزی-جنگلی و قابلیت اراضی) استفاده شده است. بر اساس نتایج حاصل از پژوهش، پهنه مستعد خطر سیل به صورت نواری وسیع در امتداد شمال غربی-جنوب شرقی کشیده شده و بخش عمده ای از محدوده شهری لامرد را در برمی گیرد. این پهنه از محدوده زنگنه و نیرایی در شمال غرب حومه و حریم لامرد آغاز و بزرگراه مُهر-لامِرد، مناطق احمدآباد و زیارت را در بر می گیرد. این پهنه خطر سیل در امتداد خیابان مطهری، خیابان جمهوری و بلوار معلم تا انتهای جنوب شرقی شهر لامرد کشیده شده است. بنابراین بخش مهمی از شهر لامرد و حومه آن مستعد خطر سیلاب می باشند و حداقل نزدیک نیمی از محدوده در وضعیت هشدار قرار داشته و شرایط سیل خیزی بسیار مهیا است.

در این تحقیق ضمن معرفی کاربرد و توانایی های تلفیق مدل HEC-RAS، نرم افزار ArcView و الحاقیه آن با نام HEC-GeoRAS، به پهنه بندی خطر سیل و ارزیابی خسارات وارد بر قسمت مهمی از دشت سیلابی رودخانه بابلرود، پرداخته شد. بدین منظور پس از تهیه نقشه های 1:1000 منطقه و در نظر گرفتن 103 مقطع در طول 5.5 کیلومتر، اقدام به جمع آوری و تهیه اطلاعات هیدرولوژی و تعیین ضریب مانینگ به روش کاون در 10 ناحیه به فواصل تقریبی 500 متری شد و در نهایت با انجام یک سری مراحل و عملیات خاص، نقشه های سطح، عمق و سرعت سیل در 7 دوره بازگشت، 2، 5، 25، 50، 100 و 200 ساله تهیه و ضمن محاسبه خسارت وارد به شالیزارهای محل در هر دوره بازگشت، منحنی های تراز - خسارت آنها نیز ترسیم شد. نتایج به دست آمده از این تحقیق نشان داد که از کل مساحت تحت تاثیر سیل 200 ساله، 89.53 درصد آن مستعد سیل گیری توسط سیل های زیر 25 سال است. رابطه تراز خسارت سیل نیز نشان داد که روند افزایش خسارت در مقابل عمق سیل گیری تا عمق متوسط 2.28 متری (دوره بازگشت 25 سال) شدت به نسبت بیشتری دار، در صورتی که در اعماق متوسط بیشتر از 2.28 متری، این روند کندتر است. همچنین از سه بازه بابلرود 1، بابلرود 2 و سجادرود، بازه بابلرود 1، بیشترین عمق متوسط سیل گیری را دارد و سرعت سیل در بازه های بابلرود 1 و 2 بیشتر از بازه سجادرود است.

پایش و پهنه بندی سیلاب کارکرد زیادی در کاهش خسارت های ناشی از آن دارد. هدف از مقاله ی حاضر، بررسی خطر سیل فروردین 1398 خوزستان با استفاده از داده های لندست-8 است. ابتدا پیش پردازش تصاویر در نرم افزار ENVI 5. 3 انجام شد. سپس، برای پایش سیل فروردین 1398 از شاخص های MNDWI و NDWI استفاده شد. پس از آن، نقشه ی پهنه ی خطر سیل در نرم افزار ArcGIS10. 4 تهیه شد. نتایج نشان می دهد بخش های جنوب و جنوب غربی از وضعیت خیلی شدید و بخش های مرکزی و جنوب شرقی از وضعیت شدید خطر سیل برخوردارند که از مستعدترین نواحی سیل گیر در استان هستند. همچنین، پایش نقشه های سیل در استان خوزستان نشان می دهد که یک انطباق کامل بین نقشه ی پهنه بندی سیل و سیل اخیر وجود دارد. به طوری که با بررسی نقشه ها مشخص شد که سیل اخیر بیشتر در بخش های غرب، جنوب و جنوب غربی اتفاق افتاده است. بررسی مکانی نواحی سیلابی نشان می دهد شهرهای هویزه، دشت آزادگان، اهواز، خرمشهر، بندر ماهشهر، آبادان و به خصوص شادگان بیشتر از دیگر شهرها دچار سیل شده اند. در این میان، شهر شادگان بر اساس شاخص های MNDWI و NDWI به ترتیب 191349 و 174813 هکتار از اراضی آن تحت تأثیر سیل بوده است که بیشترین میزان نسبت به دیگر شهرهای استان را نشان می دهد. به طور کلی، با توجه به نتایج، استفاده از داده های سنجش ازدور و شاخص های MNDWI و NDWI برای پایش سیل و همچنین، استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی به منظور پهنه بندی نواحی خطر سیلاب در مطالعات مرتبط پیشنهاد می شود.

سیل به عنوان شایع ترین بلای طبیعی در سراسر جهان در سال های اخیر در نظر گرفته شده است. تهیه نقشه های پتانسیل خطر سیل برای مدیریت و کاهش خطر سیل لازم و ضروری است. تغییرات اقلیمی و تغییر مسیر رودخانه و مسیل‏ها در مناطق خشک سبب گسترش سیلاب‏ها شده است. هدف از این پژوهش، ارزیابی و پهنه بندی مناطق دارای خطر سیلاب با استفاده از رویکرد ترکیبی استفاده از مدل تحلیل سلسله مراتبی- فازی (AHP-FUZZY) در شهرستان دشتی در استان بوشهر است. پارامترهای استفاده شده در این پژوهش عبارتند از لایه های بارش، ارتفاع از سطح دریا، شیب، تراکم شبکه زهکشی، کاربری اراضی، زمین شناسی و خاک که این لایه ها در محیط ARC GIS تهیه و طبقه بندی شده اند. سپس بر اساس روش AHP در نرم افزار AHP SOLVER وزن دهی و به کمک مدل فازی، لایه ها فازی شده اند و سرانجام با تلفیق روش AHP-FUZZY نقشه ارزیابی و پهنه بندی خطر سیل به دست آمده است. نتایج حاصل از پهنه بندی سیلاب نشان می دهد که شهرستان دشتی از لحاظ آسیب پذیری به پنج طبقه تقسیم می شود که 5/6 درصد از منطقه در محدوده خطر بسیار بالا و 9/27 درصد از منطقه در محدوده خطر بالا قرار دارد. نتایج نشان می دهد بتحلیل نقشه های نهایی نشان می دهد که یشترین پتانسیل خطر سیل مربوط به شهرهای خورموج، سنا و شنبه می باشد. تلفیق روش AHP-FUZZY قابلیت بالایی در ارزیابی و پهنه بندی خطر سیل دارد لذا آگاهی از پتانسیل سیل خیزی منطقه می تواند در هنگام رخداد سیلاب در جهت تدوین برنامه های مدیریت سیلاب مؤثر واقع شود.

سیل یکی از مهم ترین بلایای طبیعی است که تأثیرات گسترده ای بر مناطق مختلف ایران، به ویژه شهرستان کاشان، دارد. این پدیده سالانه خسارات مالی قابل توجهی به زیرساخت های منطقه وارد کرده و منجر به آسیب های جانی نیز می شود. با توجه به اهمیت این موضوع، شناسایی و ارزیابی مناطق سیل خیز می تواند نقش مؤثری در کاهش خسارات و پیشگیری از اثرات مخرب سیلاب ایفا کند. بر این اساس، این پژوهش به پهنه بندی سیل خیزی شهرستان کاشان در مرکز ایران پرداخت. در این پژوهش، از سیستم اطلاعات جغرافیایی به عنوان ابزاری کارآمد استفاده شد. در گام نخست، نقشه های رستری مرتبط با شاخص های مهم و تأثیرگذار بر سیل خیزی منطقه تهیه شد. این شاخص ها شامل متغیرهای محیطی و جغرافیایی مؤثر بر وقوع سیل هستند. سپس، این نقشه ها با استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی به عنوان یکی از روش های وزن دهی مناسب تحلیل شد و وزن های هر معیار و طبقه های مرتبط با آن ها مشخص شد. درنهایت، نقشه نهایی پهنه های سیل خیز با بهره گیری از ابزار محاسبه گر رستر در محیط GIS تولید شد. یافته ها نشان داد که حدود 30 درصد از مساحت شهرستان در پهنه با بیشترین خطر وقوع سیلاب قرار دارد؛ این بخش عمدتاً شامل نواحی شرقی با تراکم بالای جمعیت و توسعه شهری است. در مقابل، حدود 60 درصد از مساحت شهرستان در پهنه با کمترین خطر وقوع سیلاب جای می گیرد که بیشتر در مناطق غربی با شیب ملایم و تراکم بالای پوشش گیاهی واقع شده است. نوآوری این پژوهش ترکیب هم زمان 12 شاخص محیطی و هیدرولوژیکی در چارچوب AHP-GIS و تمرکز بر شرایط اقلیم خشک کاشان بود. یافته های این پژوهش می تواند مبنای مناسبی برای برنامه ریزی مدیریت بحران و اجرای اقدامات پیشگیرانه در سطح شهرستان کاشان باشد.

با توجه به بالا رفتن وقوع سیلاب مخصوصاً در سطح شهرها و به وجود آمدن خطرات جانی، مالی و محیط زیستی ناشی از افزایش آن، پهنه بندی مناطق سیل خیز از اهمیت بالایی برخوردار است. لذا در این تحقیق سعی شد مناطق وقوع سیلاب به کمک تعیین معیارهای مؤثر پهنه بندی شود. معیارهای مورد استفاده در این تحقیق شامل شاخص فورنیه اصلاح شده، شاخص موقعیت توپوگرافی، منحنی رواناب، جریان تجمعی، شیب، مدل رقومی ارتفاعی، شاخص رطوبت توپوگرافی، فاصله قائم تا رواناب، فاصله افقی تا رواناب و شاخص نرمال شده تفاوت پوشش گیاهی است. نوآوری این مطالعه ارائه روش ترکیبی جدید برای تعیین معیارهای موثر در پهنه بندی خطر سیل (شهرستان مانه و سملقان) است. در این راستا از ترکیب رگرسیون وزن دار جغرافیایی (هسته های گوسین و مکعبی سه گانه) و الگوریتم بهینه سازی ازدحام ذرات گسسته استفاده گردید. روش ترکیبی پیشنهادی مناسب برای مسائل رگرسیون مکانی است، زیرا این روش با دو خواص منحصر به فرد داده های مکانی یعنی خودهمبستگی مکانی و ناایستایی مکانی سازگار است. بهترین مقدار تابع برازش (1-R2) برای هسته های گوسین و مکعبی سه گانه به ترتیب 0745/0 و 0022/0 به دست آمد که نشان دهنده سازگاری بالای هسته مکعبی سه گانه نسبت به هسته گوسین با معیارهای مؤثر است. هم چنین مشخص شد که معیارهای به کار برده شده تأثیر قابل توجهی بر میزان سیل خیزی در منطقه موردمطالعه دارند.